Ετικέτες

, , , , , ,

Bleu-blanc-rouge τα χρώματα της γαλλικής σημαίας. Και η γνωστή τριλογία του Κισλόφσκι.

Μαύρο-κόκκινο-μπλε: τα χρώματα μιας άλλης τριλογίας, αυτής του Maurice Attia. Αν προσπαθήσεις να κατατάξεις το έργο σε μια κατηγορία, θα το αποκαλούσες μάλλον ιστορικό νουάρ. Αλλά τα κουτάκια δεν είναι ποτέ αρκετά για να αναδείξουν την συνολική διάσταση ενός έργου.

εικόνα από τη μάχη της οδού Ισλύ, Αλγέρι, Μάρτη 1962

εικόνα από τη μάχη της οδού Ισλύ, Αλγέρι, Μάρτη 1962

Το Μαύρο ΑλγέριΗ Κόκκινη Μασαλία – το Παρίσι blues είναι σίγουρα ένα νουάρ μυθιστόρημα. Αστυνομικό και μυστηρίου, με πολύ δεμένη πλοκή, γρήγορη όσο και catchy, απλά δε μπορείς να σταματήσεις να διαβάζεις (έχασα τον ύπνο μου κυριολεκτικά🙂 ). Λογοτεχνικά είναι άρτιο, οι χαρακτήρες χτίζονται και εξελίσσονται με πολύ ενδιαφέροντα τρόπο, ο συγγραφέας εμβαθύνει ακόμα και στα δευτερεύοντα πρόσωπα. Δεν αποφεύγει κάποια κλισέ (ειδικά για το μπάτσο, που είναι και γιος αναρχικού και μεσογειακό αλητάκι, αλλά και για τη femme fatale που γύρω στα 40 την πιάνουν τα υπαρξιακά της), αλλά ακόμα και τα κλισέ δένουν. Εξάλλου γιατί όχι κλισέ; Βγαλμένα απ’τη ζωή είναι κι αυτά.

Τρία στοιχεία διαπερνούν όλη την τριλογία, σαν μοτίβα που πλαισιώνουν την ιστορία και ενισχύουν την πλοκή: η μουσική, ο κινηματογράφος και τα χρώματα. Μουσική και σινεμά χαράζουν σημαντικές στιγμές των ηρώων ή σημαντικά γεγονότα, ενώ το χρώμα είναι πανταχού παρόν και βοηθάει τον αναγνώστη να εικονοποιήσει την ιστορία. Εύκολα φαντάζεσαι τα βιβλία να γίνονται ταινίες.

Και μόνο για το στόρυ και την πένα και τα καλωπιστικά στοιχεία, αξίζει οπωσδήποτε τον κόπο να διαβάσεις την τριλογία του Αττιά. Αλλά μετά την αναφορά σε αυτά τα στοιχεία κριτικής, προτιμώ να περάσω στην ουσία. Γιατί πρόκειται για ιστορικό μυθιστόρημα, που αναφέρεται σε κομβικά γεγονότα της σύγχρονης γαλλικής ιστορίας. Οι δεκαετίες του 50, του 60 και του 70, η πληθωρική προσωπικότητα του στρατηγού Ντε Γκωλ, ο Μάης του 68, το τσίρκο του αριστερισμού των 70s, το γαλλικό παρακράτος και κυρίως: ο πόλεμος της Αλγερίας.

Ο πόλεμος της Αλγερίας είναι το Βιετνάμ της γαλλικής αποικιοκρατίας. Είχε προηγηθεί το μίνι Βιετνάμ της Ινδοκίνας, και γενικά στις δεκαετίες του 50 και του 60, η Γαλλία ζούσε το ένα Βατερλώ μετά το άλλο. Το δράμα της Αλγερίας όμως ήταν άλλο: στην Αλγερία οι Γάλλοι επιχείρησαν συστηματικό επικοισμό (όπως οι Ολλανδοί στη Νότια Αφρική) επί πάνω από έναν αιώνα. Πρόκειται για μία τακτική που δεν ακολουθήθηκε σε άλλες περιπτώσεις και ευτυχώς. Το θέμα είναι πως στην Αλγερία, όταν ξεσπάει ο απελευθερωτικός πόλεμος, υπάρχουν Γάλλοι (και άλλοι Ευρωπαίοι) γηγενείς, άνθρωποι που δεν ξέρουν άλλη πατρίδα. Ο γαλλικός στρατός αρχικά μάχεται εναντίον του απελευθερωτικού μετώπου, αλλά ο Ντε Γκωλ είχε την εξυπνάδα, μόλις είδε τα σκούρα, να επιδοθεί σε μια σταδιακή πολιτική απεμπλοκής μέσω της αυτονομίας και τελικά της ανεξαρτησίας… Όμως πολλοί πιε-νουάρ (Γάλλοι της Αλγερίας) κυρίως ακροδεξιοί (ως φασίστες) δεν είχαν την ίδια άποψη: έτσι συγκροτήθηκαν σε κάτι μεταξύ τρομοκρατικής ομάδας και στρατού, και άρχισαν τον πόλεμο εναντίον του τακτικού γαλλικού στρατού! Το αποτέλεσμα ήταν ένας πολύ περίπλοκος εμφύλιος μεταξύ τουλάχιστον τριών πλευρών, αλλά και η μεγέθυνση της δυσχέριας της Γαλλίας και του Στρατηγού Ντε Γκωλ να απεμπλακούν από αυτό το χάος. Τελικά, η Αλγερία απελευθερώθηκε (ή μήπως ανεξαρτητοποιήθηκε;) το 1962, μετά από σχεδόν 8 χρόνια αιματηρού πολέμου, αλλά η ανεξαρτησία δεν σηματοδότησε ούτε το τέλος των ταραχών, ούτε το τέλος των προβλημάτων για τη Γαλλία. Περίπου 600.000 πιε-νουάρ (τα δύο τρίτα των Ευρωπαίων της Αλγερίας) έγιναν πρόσφυγες στη Γαλλία (με το υπόλοιπο ένα τρίτο να τους ακολουθεί μέσα στα 20 χρόνια μετά την ανεξαρτητοποίηση). Εκτός από το τίμημα που πλήρωσε η Γαλλία σε ανθρώπινες ζωές και υλικές ζημιές (όσα σημαίνει πάντα ένας πόλεμος), έπρεπε κατόπιν να αντιμετωπίσει και αυτούς τους πρόσφυγες, που κυρίως ήταν πρώην μεσοαστοί, οι οποίοι είχαν χάσει τα πάντα. Οι άνθρωποι αυτοί ουσιαστικά δεν έγιναν  αποδεκτοί από το ντόπιο γαλλικό πληθυσμό, συχνά χρειάστηκε να αλλάξουν τα ονόματά τους, να εφεύρουν ένα ψεύτικο παρελθόν και να μάθουν να μασκρεύουν την προφορά τους, ώστε να αποφεύουν τις κοροϊδίες και τις επιθέσεις, αλλά και να καταφέρουν να βρουν δουλειά, να νοικιάσουν σπίτι κλπ. Η ίδια μοίρα που έχουν όλοι οι πρόσφυγες δηλαδή -αν και χρειάζεται να πούμε πως οι πιε-νουάρ ήταν ουσιαστικά απάτριδες: ούτε στην Αλγερία ήταν αποδεκτοί από το ντόπιο πληθυσμό (με τον οποίο βέβαια και οι ίδιοι δεν επιδίωκαν να έχουν επαφές και προτιμούσαν τη λουσάτη ζωή στα γκέτο τους), αλλά ούτε στη Γαλλία θεωρήθηκαν ποτέ κανονικοί Γάλλοι.  Γιατί έτσι κι αλλιώς δεν ήταν.

Μια άλλη πλευρά των συνεπειών του πολέμου της Αλγερίας ήταν η συγκρότηση και ενδυνάμωση του γαλλικού παρακράτους, με τις ευλογίες του Ντε Γκωλ: παρακρατικές ομάδες ακροδεξιών τραμπούκων συγκροτήθηκαν και ενισχύθηκαν μετά τον πόλεμο της Αλγερίας, επανδρωνόμενες κυρίως από πρώην μέλη της OAS. Οι ομάδες αυτές είχαν πλούσια δράση κατά τη διάρκεια του Μάη του ’68, στο Παρίσι και όχι μόνο. Στη συγκρότηση και τη δράση τους ήταν αναμεμειγμένα πρόσωπα γνωστά μας από την μετέπειτα πολιτική ζωή της Γαλλίας, όπως ο Σαρλ Πασκουά, αλλά και ο ίδιος ο Ντε Γκωλ. Σημαντικές ήταν οι υπηρεσίες που πρόσφεραν αυτοί οι τύποι και στο κυνηγητό των αριστερίστικων γκρουπούσκουλων που άνθισαν κατά τη δεκαετία του 70 (και που η αστυνομία μάλλον υπερεκτίμησε τις δυνατότητές τους), αλλά και σε υποθέσεις ξεκαθαρίσματος λογαριασμών, προστασίας και τα συναφή, γνωστά και δυστυχώς οικεία.

Και, ω ναι, όλα αυτά στην République, στη δημοκρατική Γαλλία της Μαριάν και του liberté-égalité-fraternité.

Όλα αυτά, καθώς και πολλά άλλα ιστορικά γεγονότα, συνθέτουν τον καμβά της υπόθεσης της τριλογίας του Αττιά. Πάνω σε αυτή τη βάση πλέκεται το μυθιστόρημα με σεβασμό και σε αλληλεπίδραση με την ιστορία.

Διαβάζοντας την τριλογία του Αττιά, ο αναγνώστης απολαμβάνει την πλοκή, αγωνιά για τη συνέχεια, αλλά και μαθαίνει πολλά από τα κρυμμένα της σύγχρονης ιστορίας. Κι ακόμα, αν έχει λίγη επαφή με τους Γάλλους και τη Γαλλική κοινωνία, καταλαβαίνει πια καλά για ποιο λόγο ποτέ δεν τολμά κανείς να προφέρει τις λέξεις «πόλεμος της Αλγερίας» μπροστά σε Γάλλους, οποιασδήποτε πολιτικής τοποθέτησης. Οι πληγές αυτού του πολέμου ακόμα δεν έχουν κλείσει.

Απαραίτητο συμπλήρωμα.