καλές οι ΗΠΑ κι η Ρωσία
μα έχω το δράμα μου κι εγώ
 

Μια από τις πρώτες σκηνές του Berlin-Alexanderplatz δείχνει πολύ κόσμο να περπατάει σκυφτός και βιαστικά σε κάποιο κεντρικό σημείο του Βερολίνου, σε μια ατμόσφαιρα αποπνικτική, σκοτεινή και πεισιθανάτια. Μπορεί και να μην είναι από τις πρώτες σκηνές, δεν θυμάμαι καλά, πάνε χρόνια που το είδα και έχω κρατήσει ελάχιστες εικόνες στη μνήμη μου. Αυτή η εικόνα πάντως μου ήρθε στο μυαλό τις προάλλες που περπατούσα μέσα στο ψιλόβροχο, στους δρόμους μια άλλης πόλης από Β-: οι πόλεις από Β- με έχουν σημαδέψει τώρα που το σκέφτομαι, σε αυτές έχω ζήσει σημαντικά πράγματα.

Σκεφτόμουν λοιπόν, καθώς γινόμουν μούσκεμα, περπατώντας στη βροχή χωρίς ομπρέλα, πως ο ανθρώπινος νους έχει μια τάση να αντιμετωπίζει το παρελθόν αφαιρετικά. Όχι μόνο ή τόσο το βιωμένο παρελθόν, αλλά πιο πολύ το παρελθόν που μαθαίνει μέσα από βιβλία και ταινίες. Με αυτό τον τρόπο, μιλάμε για ηρωικές εποχές, εποχές σκοτεινές, κρίσιμες, εποχές που δεν συνέβησαν πολλά, μεταβατικές, μη λαμβάνοντας υπόψιν πως όλες αυτές οι εποχές απαρτίζονται από σάρκινες μικρές ψηφίδες, από ανθρώπινες ζωές, που η καθεμιά της είναι ένα ολόκληρο σύμπαν. Προσπαθούσα να εντοπίσω μια εποχή της ιστορίας, κατά την οποία να μη συνέβη τίποτα σημαντικό και ομολογώ πως δεν βρήκα καμία. Ούτε και να αξιολογήσω κάποιες ως σημαντικότερες από άλλες. Άλλο που μερικές με ενδιαφέρουν ιδιαίτερα ή μου αρέσουν, ο Μεσοπόλεμος είναι μια τέτοια για παράδειγμα, και γενικότερα εκείνες που ονομάζουμε «περίοδοι παρακμής».

Αναρωτήθηκα αν οι άνθρωποι που έζησαν ιστορικά γεγονότα, που έζησαν σε εποχές κρίσιμες, όταν οι ρυθμοί ανεβάζουν στροφές και τα γεγονότα τρέχουν, άραγε οι άνθρωποι αυτοί το συνειδητοποιούσαν τότε που τους συνέβαινε; Ή μήπως ζούσαν τη ζωή και τη ρουτίνα τους, ενώ δίπλα τους συνέβαιναν κραχ, πόλεμοι, επαναστάσεις, ανακαλύψεις, γενοκτονίες, επιστημονικές εξελίξεις. Τσουβαλιάζεις τους ανθρώπους, θα μου πεις. Άλλοι μπορεί και να το συνειδητοποιούσαν και άλλοι όχι, ανάλογα από ποια πλευρά επέλεξαν να βρίσκονται και να δρουν. Μπορεί να είναι κι έτσι. Τη στιγμή εξάλλου που συμβαίνει ένα σημαντικό γεγονός, στη μικροκλίμακα αξιολόγησης του καθενός μας πιο πολύ βαραίνει αυτό το γεγονός ή τα προσωπικά μας δράματα, πάθη και ευτυχίες;

Ξέρω κάποιον που γεννήθηκε 28 Οκτωβρίου του 1940. Εικάζω πως για τη μάνα του, η γέννηση του παιδιού της είναι μάλλον σημαντικότερη από την είσοδο της Ελλάδας στο Β’ Παγκόσμιο πόλεμο. Μπορεί και όχι. Είναι μάλλον αναμφίβολο όμως, πως η γυναίκα αυτή βίωσε έναν παραλογισμό, μια εσωτερική ταλάντευση τεράστια ανάμεσα σε συναισθήματα ευτυχίας και δυστυχίας, φόβου και αισιοδοξία. Στη δικιά μου μνήμη για παράδειγμα, η 11η Σεπτεμβρίου 2001 είναι δεμένη, εκτός από το προφανές, με έναν πολύ μεγάλο καβγά και ένα επεισοδιακό τηλεφώνημα. Δεν ξέρω πώς καταφέρνει κάποιος να ξεδιαλύνει αυτά τα δυο.

Προβάλλω στο μυαλό μου εικόνες μεσοπολέμου, σαν αυτή του Φασμπίντερ, ανθρώπους να περνοδιαβαίνουν στους δρόμους αυτής της πολύπαθης πόλης, και να σκέφτονται τα προσωπικά τους άγχη, πάθη και αγωνίες, ενώ λίγο πιο πέρα συμβαίνουν Ράιχσταγκ και νύχτες των κρυστάλλων. Ψάχνω την ισορροπία σε αυτές τις εικόνες. Τη βραδιά που η Ελλάδα πτώχευσε και επισήμως, χωρίς όμως να το πούμε, εγώ έπινα μπύρες με μια καλή φίλη και συζητούσαμε τα γκομενικά μας. Εκείνη τη δεδομένη στιγμή, όπως κι αν ακουστεί, τα γκομενικά μας ήταν μάλλον σημαντικότερα. Μετά περπατήσαμε σε δρόμους που μάλλον θά’χουν να θυμούνται πιο αξιοσημείωτα γεγονότα από τα δικά μας τα μικρά. Τι είναι η γέννηση ενός παιδιού; Χιλιάδες παιδιά γεννιούνται κάθε μέρα. Τι είνα ένας θάνατος; Χιλιάδες άνθρωποι πεθαίνουν κάθε μέρα. Εξαρτάται από ποια οπτική γωνία το κοιτάς. Για τη μάνα που λέγαμε πιο πριν, για το φίλο που χώρισε, για το κορίτσι που πέρασε ένα δύσκολο μάθημα στη σχολή της, άντε ρώτα τι μετράει περισσότερο. Όχι λογικά, όχι στο διανοητικό επίπεδο. Συναισθηματικά.

Σκέφτομαι λοιπόν, πως είμαι απόλυτα πεπεισμένη ότι ζούμε χρόνια πολύ σημαντικά. Από κείνα που κάποτε θα γράφουν τα βιβλία ιστορίας πως «χάραξαν», «σημάδεψαν», «σηματοδότησαν», κείνα που τα λεν ορόσημα, κομβικά, σημαδιακά. Είναι εντελώς βέβαιο, είτε το καταλαβαίνουμε, είτε όχι, πως η στάση που επιλέγει ο καθένας από μας σήμερα ορίζει σε μικρό ή μεγάλο βαθμό τις ιστορικές εξελίξεις. Όπως ίσχυε και για τους Βερολινέζους του Φασμπίντερ, είτε το αντιλαμβάνονταν είτε όχι. Κατά πόσον αυτή η αλήθεια βαραίνει στους ώμους του καθενός μας, είναι θέμα προσωπικής επιλογής, αξιακού συστήματος, προσωπικής ηθικής, αν θέλεις. Είναι πάντως γεγονός πως η κάθε μας πράξη σήμερα και στα επόμενα χρόνια έχει χροιά πολιτική και σημασία ιστορική. Αυτό φυσικά δε σημαίνει πως τα προσωπικά ορόσημα του καθενός περνάνε σε δεύτερο πλάνο. Πώς θα μπορούσε, άλλωστε; Η μέρα που θα χάσεις τη δουλειά σου, η μέρα που θα γιατρευτεί η μάνα σου, η μέρα που θα χωρίσεις, η μέρα που θα γνωρίσεις τον άνθρωπό σου μπορεί να είναι η μέρα της πτώχευσης, της εξέγερσης, των εκλογών, της παραίτησης μιας κυβέρνησης ή της έναρξης ενός πολέμου. Έτσι, ο χωρισμός, η γνωριμία, η γιατρειά, θα πάρουν άλλη διάσταση και δεν είσαι σε θέση να το ελέγξεις. Θα λες, πάντρεψα το φίλο μου τη μέρα που πτώχευσε η χώρα.

Η ζωή, η ιστορία, η πραγματικότητα και ο κόσμος είναι μια πλευρά. Η άλλη πλευρά είναι η ζωή μου, η ιστορία μου, η πραγματικότητά μου και ο κόσμος μου. Και αυτές οι δυο όψεις μπερδεύονται σε ένα γλυκό και γοητευτικό κουβάρι που αξεδιάλυτα τις ορίζει και τις δύο. Στην κοινωνία που θες να φτιάξεις, στον κόσμο που οραματίζεσαι, στην πραγματικότητα που θα ορίσεις εσύ τους κανόνες και τα φιρμάνια, αυτό θα’ναι καλό να το θυμάσαι. Πρέπει να βάλεις στην εξίσωσή σου τους χιλιάδες μικρούς κόσμους, αν θες να φτιάξεις έναν όμορφο κόσμο.