ένα βαλκανικό πανηγύρι

Balkan Trafik: Για τρεις μέρες, το Βρυξελλοχώρι μας είχε την ευκαιρία να χορέψει, να τραγουδήσει και να γνωρίσει εκείνη τη γωνιά της Ευρώπης που η ιστορία και οι άνθρωποι ονομάζουν Βαλκάνια -ενώ οι politically correct τύποι ξαναβάφτισαν “Νοτιοανατολική Ευρώπη”, για να απαλυνθεί ο συνειρμός της μπαρουταποθήκης, για να ξεθωριάσει το κόκκινο του αίματος και του πάθους. Για τρείς μέρες, ακούσαμε κλαρίνα και βιολιά, φάγαμε μπουρέκια και τσεβάπ, ήπιαμε κρασάκι που δεν έχει διακριθεί σε διαγωνισμούς, χαρήκαμε φολκορικές παραδοσιακές ενδυμασίες με φλουριά, φέσια και κόκκινα γιλεκάκια, χορέψαμε κυκλωτικούς χορούς, δακρύσαμε και γελάσαμε ταυτόχρονα.

Είναι πολύ δύσκολο να χωρέσει σε λέξεις όλο αυτό το συναίσθημα που σε πλημμυρίζει και νιώθεις πως θα σκάσεις από την ένταση. Είμαι από κείνους που δεν αναγνωρίζουν καμία ιδιατερότητα στην δική τους καταγωγή, σε σχέση με την καταγωγή των άλλων. Δεν νιώθω πως έχουν καταπιεί κάποιο ιδιαίτερο μαγικό φίλτρο όσοι έλαχε να γεννηθούν στον ίδιο τόπο με μένα. Αλλά συμμετέχοντας σε ένα πανηγύρι ποτισμένο από τα χρώματα του τόπου μου, νιώθω διαφορετικά και αυτό το διαφορετικά δεν χωράει σε λέξεις: αυτό το “διαφορετικά” είναι χαμόγελο και υγρά μάτια μαζί.

Για άλλη μια φορά, είχα την ευκαιρία να διαπιστώσω ότι όλος αυτός ο κόσμος που ζει στην περιοχή που ορίζεται από το Δούναβη στα βόρεια, το Λιβυκό πέλαγος στα νότια, την Αδριατική στα δυτικά και τον Εύξεινο Πόντο στα ανατολικά, όποια γλώσσα κι αν μιλάει, σε όποιο θεό κι αν πιστεύει, τελικά ζει με τον ίδιο τρόπο: ακούει τις ίδιες μουσικές, χορεύει τους ίδιους χορούς, φοράει τα ίδια ρούχα, τρώει τα ίδια φαγητά, πίνει τα ίδια αλκοόλια και έχει τον καβγά και την φασαρία στο αίμα του!

Μια σκέψη που έκανα αναπόφευκτα, παρατηρώντας αυτό το αλλόκοτο πλήθος που έσπευσε στο Bozar αυτές τις τρείς μέρες ήταν η αναπόφευκτη σύγκριση ανάμεσα στα βαλκανικά και τα δυτικοευρωπαϊκά έθιμα και νοοτροπίες. Οι Βέλγοι έδειξαν τρομερό ενδιαφέρον να γνωρίσουν πώς γλεντάμε, να μάθουν τους χορούς και τις μουσικές μας και να δοκιμάσουν τις γεύσεις μας. Κι ήταν πολύ πολύ χαριτωμένο να βλέπεις ξανθομάλλικα/γαλανομάτικα μουτράκια να δοκιμάζουν να μιμηθούν τα τσαλίμια του τσάμικου ή να μιμηθούν το λίκνισμα του τσιφτετελιού. Προσπάθησα να αναζητήσω τους δικούς τους χορούς και παραδοσιακές μουσικές και μου φάνηκαν τόσο… ήρεμες. Είναι ενδιαφέρον να σκεφτεί κανείς ότι δυο βασικά μουσικά όργανα που έχουμε και στα Βαλκάνια, αλλά και στη Δύση (το κλαρίνο / κλαρινέτο και το ακορντεόν), χρησιμοποιούνται τόσο διαφορετικά και βγάζουν τόσο διαφορετικό ήχο. Μόνο που αυτοί δείχνουν ενδιαφέρον για την δική μας παράδοση, ενώ εμείς συνήθως -βυθισμένοι στα κόμπλεξ μας- χλευάζουμε την δική τους.

Λίγο ακόμα θα γκρινιάξω, αλλά θέλω να τελειώνω με τα αρνητικά -που θα σκάσω αν δεν τα αναφέρω-, για να μείνει η θετική γεύση στο ποστ (που σαφέστατα υπερτερεί). Το πρώτο αρνητικό ήταν η διοργάνωση: από τη μια κατάφεραν να συγκεντρώσουν πάρα πολλά στοιχεία (και από άποψη συμμετοχών και από άποψη ποικιλίας στην εμπειρία), αλλά η εξυπηρέτηση εξακολουθούσε να έχει βέλγικη στάμπα: μεγάλες ουρές, αργοί ρυθμοί, κακή πληροφόρηση (παράδειγμα: έξω από μία από τις αίθουσες συναυλιών στέκεται υπάλληλος της διοργάνωσης που μας αποτρέπει να μπούμε επειδή “σε λίγα λεπτά τελειώνει η συναυλία”, η οποία όμως κράτησε άλλα 45 λεπτά! Είναι προφανές πως σε ένα φεστιβάλ, όπου παίζουν διάφορα πράγματα ταυτόχρονα, δεν είναι πάντα εφικτό να παρακολουθήσεις κάτι από την αρχή μέχρι το τέλος!).

Το δεύτερο αρνητικό αφορά στις συμμετοχές. Οι χώρες που εκπροσωπήθηκαν ήταν: η Σερβία, η Αλβανία, η Τουρκία, η Βουλγαρία, η Ρουμανία, η Βοσνία, η Σλοβενία, η Ουγγαρία (! -προφανώς λόγω της Ούγγρικης μειονότητας) και η Μακεδονία (sic, δεν φταίω εγώ!). Έλαμψαν διά της απουσίας τους η Κροατία και η Ελλάδα. Υποπτέυομαι πως η απουσία του Μαυροβουνίου και του Κοσόβου οφείλονται στο ότι το πρώτο είναι νεοσύστατο (και δεν έχει υποδομές;) και το δεύτερο δεν έχει αναγνωριστεί από όλους (ακόμα -ευτυχώς). Τα συμπεράσματα, δικά σας.

Τι είδαμε λοιπόν;

1. Είδαμε το φιλμάκι Trumphet’s Republic των Stefano Misio και Alessandro Gori που βραβεύθηκε στο Alpe Adria Cinema Festival το 2006. Μια πολύ καλή δουλειά για την παράδοση των πνευστών στην Σερβία. Οι τρομπέτες που ηχούν σε όλα τα σημαντικά γεγονότα (γεννήσεις, βαφτίσεις, γάμους, κηδείες, πολέμους, γιορτές) και που έχουν το δικό τους φεστιβάλ στο χωριό Guca. Κι ένα σχόλιο για την πολύπαθη ιστορία της Σερβίας που προσπαθεί να κλείσει τις πληγές της. Το γλέντι, ο πιτσιρίκος που παίζει τούμπα, τα γουρουνόπουλα και η περηφάνεια του Dejan Lazarevic που κέρδισε την χρυσή τρομπέτα στο φεστιβάλ. (Ρίξτε μια ματιά στο site τους).

 

2. Sevdah – The bridge that survived και Mostar Sevdah Reunion: Για να εξηγήσουν τη λέξη “σεβντά” στο φιλμάκι, χρειάστηκαν μια μεσαίου μήκους παράγραφο περίπου. Εδώ δε νομίζω πως χρειάζεται να εξηγήσω τι σημαίνει. Εκτός όμως από αυτό που εμείς καταλαβαίνουμε, σεβντά στη Βοσνία είναι και ένα είδος μουσικής, που έχει την αξία που έχουν για μας τα ρεμπέτικα, ή τα fado για τους Πορτογάλους. Το φιλμ παρουσιάζει πώς δημιουργήθηκε η μπάντα των Mostar Sevdah Reunion, αλλά μαζί και την ιστορία του Μόσταρ. Για μένα η ουσία ήταν δυο φράσεις που ειπώθηκαν από δύο από τους μουσικούς. Ο ένας είπε “Ο πατέρας μου είχε πολιτογραφηθεί Σέρβος. Η μητέρα μου Κροάτισσα. Εγώ είμαι Γιουγκοσλάβος”. Ενώ ο άλλος “Μπορώ να συγχωρήσω. Αλλά δεν μπορώ να ξεχάσω”. Είναι η ίδια φράση που λέει ο Μπλάκυ λίγο προν το τέλος του Underground. Όσο προχωρούσε το φιλμάκι, η θλίψη έδινε την θέση της στον θυμό, για την υποκρισία αυτών που ενορχήστρωσαν έναν παράλογο πόλεμο, διέλυσαν ανθρώπινες ζωές και μνημεία και δηλητηρίασαν τα μυαλά: δέκα χρόνια μετά, αυτοί οι ίδιοι χρηματοδοτούν το φιλμάκι που παρουσιάζει το δράμα του Μόσταρ (το φιλμ έχει επιχορηγηθεί από το πρόγραμμα Media) και συγκαταλέγουν το ιστορικό χωριό στα μνημεία που προστατεύονται από την Unesco. Πού ήταν η Unesco όταν οι Κροάτες βομβάρδιζαν το χωριό και το ιστορικό γεφύρι του Μόσταρ, αλήθεια;

Αναρωτιόμουν, ακόμα, πόσα να κατάλαβαν οι μη Βαλκάνιοι που παρακολούθησαν το φιλμάκι: πολλοί από αυτούς πιθανότατα πριν από δέκα και δεκαπέντε χρόνια, επηρρεασμένοι από την ενορχηστρωμένη προπαγάνδα να είχαν υποστηρίξει την ανάμιξη της Γερμανίας στα γιουγκοσλαβικά πράγματα και τους βομβαρδισμούς του ΝΑΤΟ. Θυμήθηκα πως είχα κατηγορηθεί από φίλους Γάλλους ότι “υποστηρίζω τους Σέρβους επειδή είμαι κι εγώ ορθόδοξη” (!!!) -χωρίς να λαμβάνουν υπόψην ότι δεν είμαι θρησκευόμενη και χωρίς να χωρά το μυαλουδάκι τους ότι δεν υποστήριζα το Μιλόσεβιτς, αλλά εξοργιζόμουν από τους παράλογους βομβαρδισμούς αμάχων και απλώς θύμωνα που “κατέβαινε η αλεπού στο παζάρι”!

Συγγνώμη, παρασύρθηκα.
Η μπάντα, λοιπόν αυτή, φτιάχτηκε από ανθρώπους που κατάγονται από το Μόσταρ και που μετά τον πόλεμο διασκορπίστηκαν σε όλη την Ευρώπη. H Liljana Buttler, που ήταν διάσημη στην πρώην Γιουγκοσλαβία ως τραγουδίτρια σεβντά, δούλεψε ακόμα και ως καθαρίστρια στην Γερμανία όταν έφυγε από το Μόσταρ. Παρόμοια τύχη είχαν και τα υπόλοιπα μέλη της μπάντας. Τα παιδιά ορισμένων από αυτούς γεννήθηκαν την ώρα που έπεφταν οι βόμβες. Μετά τον πόλεμο, λοιπόν, οι άνθρωποι αυτοί ξαναμαζεύτηκαν κι έφτιαξαν τη μπάντα, η οποία πλέον συμμετέχει σε διεθνή φεστιβάλ τραγούδωντας τους παραδοσιακούς σεβντάδες, και η Liljana τραγουδάει ακόμα ξυπόλυτη. Μόνο που, βλέποντάς τους να τραγουδούν στο φιλμάκι, νιώθεις να σε παρασύρει το πάθος, και η αυθεντικότητα είναι τόσο προφανής. Αμέσως μετά, όταν τραγουδούσαν ζωντανά μπροστά μας, προσωπικά εισέπραξα έναν επαγγελματισμό και μια προσπαθεια “δυτικοποίησης” της μουσικής: τα τύμπανα είχαν γίνει ντραμς, το κλασικό μπάσο ήταν πια ηλεκτρικό και είχε προστεθεί πιάνο (!), ενώ ακόμα και οι φωτισμοί θύμιζαν κλαμπ. Ίσως βέβαια να έφταιγε και το γεγονός ότι τραγουδούσαν σε μια εντελώς δυτικού τύπου αίθουσα. Δεν μπορεί κανείς να μην παρατηρήσει επίσης την πικρία τους που δεν εκλήθησαν να τραγουδήσουν στην γιορτή που έγινε για την ανοικοδόμηση του γεφυριού: ίσως επειδή στη μπάντα συμμετέχουν όλες οι εθνότητες της πρώην Γιουγκοσλαβίας;

3. Στο αίθριο που φιλοξενούσε τα φαγητά και τα ποτά, έπαιζε σχεδόν συνεχώς μια μπάντα που δεν καταφέραμε να καταλάβουμε ποια ήταν (άλλο ένα πρόβλημα της διοργάνωσης), αλλά η μουσική θύμιζε έντονα Μακεδονία και Θράκη (με την ευρύτερη έννοια των περιοχών).

4. Μεγάλη έκπληξη ήταν η Orchestre Internationale du Vetex! Η μπάντα είναι βέλγικη (κάποιοι από τους μουσικούς πρέπει να έχουν βαλκανικές καταβολές), έχει 15 μουσικούς και συνδυάζει στοιχεία βαλκανικά, λάτιν και τσιγγάνικα. Είναι απλά καταπληκτικοί!
Ακούστε:

Και δείτε:

5. Πολύ καλοί και με πολύ οικείο ύφος ο Ivo Papasov και η βουλγάρικη γαμήλια μπάντα!

6. Δεύτερη μεγάλη έκπληξη η Αλβανική συμμετοχή. Περιμέναμε βέβαια πως μουσική, χορός και φορεσιές θα μας θύμιζαν έντονα τα δικά μας, αλλά όχι και τόσο. Το αξιοσημείωτο, πάντως ήταν ότι οι Tirana<->Brussels αποτελούν πρωτοβουλία του ακορντεονίστα Gjovalin Nonaj, ο οποίος έχει συγκεντρώσει καμιά σαρανταριά μουσικούς και χορευτές, Αλβανούς και Βέλγους, και έχει δημιουργήσει ένα έξοχο αποτέλεσμα. Οι εικόνες μιλούν από μόνες τους.

     

Το εντυπωσιακό ήταν πως το σχήμα προκάλεσε τέτοιο κέφι που, τελειώνοντας το πρόγραμμά τους, βγήκαν έξω από την αίθουσα, αλλά συνέχισαν να χορεύουν και να τραγουδούν στο αίθριο, με χαρακτηριστική την συμμετοχή του κοινού! Κανείς δεν είχε πολλή διάθεση να περάσει από το Gypsy Ska που έπαιζε στην άλλη αίθουσα την ίδια ώρα -εμείς που περάσαμε πάντως, μας άρεσε, αλλά το κλίμα δεν είχε καμία σχέση με το γλέντι που γινόταν κάτω.

Περάσαμε έξοχα στο βαλκανικό πανηγύρι, το κλίμα ήταν εντελώς σαν στο σπίτι μας, κι ας απουσίαζε το σπίτι μας. Για την ακρίβεια, δεν απουσίαζε ακριβώς, αφού όλα μας το θύμιζαν. Τα “όπα” και τα “χάιντε” που ακούγονταν παντού, τα κλαρίνα, τα βιολιά, οι φουστανέλες (ω, ναι!), τα τσάμικα, τα τσιφτετέλια και τα κεβάπια ήταν τόσο ίδια, με λίγο διαφορετική προφορά.
Άλλωστε, “εδώ είναι Βαλκάνια”…

Χάιντε, και του χρόνου!…